In mijn werk houd ik van projecten met een deadline, een ‘Minimum Viable Product’ (MVP) of resultaat. Als iets te lang duurt, word ik ongeduldig. Rouw echter, is een lange termijn project. Het is een realiteit die geimplementeerd moet worden, en laat implementaties nou vaak ook een lastig stuk zijn. Rouw implementeren in mijn leven is het lastigste implementatie traject wat ik tot nu toe heb ervaren. Het is wel een project wat ik niet wil haasten, waar geen deadline aanhangt, iets wat niet opgelost hoeft te worden. Het is wél hard werken. En we moeten er meer over praten vind ik.

Er wordt vaak gezegd dat na het eerste jaar de scherpe randjes eraf zijn, dat het eerste jaar het zwaarst is. Ik twijfel al weken of er iets geks is met me: ik vind het helemaal niet minder zwaar. Ik herken nog veel struggels uit mijn schrijven van ruim een jaar geleden. Kan het zo zijn dat het tweede jaar ook gewoon zwaar is (en misschien wel alle jaren erna)?

22 oktober 2023 is het 2 jaar geleden dat ze overleed: mijn moeder. Er gaat geen dag voorbij dat ik haar niet mis. Soms mis ik mezelf ook: ik mis het om wat naiever te zijn. Ik mis de tijd waarin een bepaald glas gewoon een glas was in plaats van iets met sentimentele waarde. Met de herfstbladeren die vallen was het weer tijd om wat krabbels uit te schrijven; wat heb heb ik geleerd het afgelopen jaar over rouw? Ik schreef het uit, voor mezelf, en voor ieder ander die dit herkent.

Het gemis blijft – blijft je overvallen en komt terug bij elke afslag
De verwachting is vaak dat het je niet meer bezig houdt, zodra je weer ‘normaal’ kan functioneren. Maar zo werkt het niet. Het rouwen staat niet elke dag op de voorgrond, maar het is er bij elke beslissing. Soms klein, soms groot. Het overvalt je ook als het niet uitkomt: op je werk, tijdens feestdagen, op een feestje, als je wilt slapen, op vakantie of ’s ochtends vroeg. Het is net als ‘dansen in de regen’: je moet er doorheen. Het heeft geen zin er tegen te vechten, je kan er niets aan veranderen, het is beter het er te laten zijn. Het even uithuilen en dan kan het binnen korte tijd ook weer beter zijn.

In mijn geval ging er een best lang ziekteproces aan vooraf, bijna 3 jaar is ze ziek geweest. Er stonden en staan daarmee nog altijd veel ‘tabjes’ open in mijn hoofd. Net als op je werk is het belangrijk ze soms even af te sluiten, één voor één dicht te doen. Alle tabjes altijd open laten staan brengt veel onrust, ook al is het heel logisch dat je niet alle tabjes tegelijk dicht wilt doen. Het is niet alleen de persoon is die je mist, maar ook de zorg die deze persoon kreeg, de hulp, de familie dynamiek, het plezier, de angst; allemaal veranderingen (tabjes) die elkaar opvolgen. Het is erg belangrijk om de tijd te nemen om al die tabjes één voor één af te gaan, en er op een andere manier invulling aan te geven.

Rouwen maakt dat je je eigen karakter heel hard tegenkomt
Rouw is een komen en gaan van verwarrende en tegenstrijdige emoties. Het is veel meer dan je op een eerste gezicht ziet, denkt of inschat. Misschien had ik verwacht dat ik na de dood van mijn moeder, haar levenslessen moeiteloos zou uitvoeren en het verdriet draaglijk zou zijn (het was immers niet onverwacht). Toch merkte ik het afgelopen jaar dat ik mijn eigenschappen rondom perfectionisme en ‘wat zullen anderen denken/verwachten’ ook erg goed toepaste op mijn rouwproces. ‘Er zijn wel meer mensen een ouder verloren, die gaan gewoon door’ of ‘Nu komt het niet uit om verdrietig te zijn’. En als er dan toch emoties zijn, is het heel makkelijk om afleiding te zoeken (iemand bellen, werken, social media berichten bekijken). Ik kwam er achter dat dat niet werkt: het heeft geen zin je druk te maken over anderen, over schaamte voor je verdriet; je móet het toelaten. Het er laten zijn. Doe je dat niet, dan verplaats je je rouw van je hart naar je hoofd. Ook dat heb ik ervaren; niet handig; je bent jezelf dan niet. Met vallen en opstaan leer ik steeds beter dat het helpt om emoties toe te laten. Het is niet zo dat ze je helemaal verlammen, maar ze zorgen wél dat je weer meer in je lijf zit.

Dat brengt me bij één van mijn belangrijkste lessen, het is dezelfde les als veel mensen* die stervende zijn aangeven als ze terug kijken op hun leven: ‘Had ik maar de moed gehad om trouw te blijven aan mezelf, in plaats van te leven zoals anderen van mij verwachtten.’ Het zit in mijn karakter om me hier wel wat van aan te trekken, alhoewel dit al beter is nu ik wat ouder (en wijzer ;-)) ben. Ik ervaar dat het zeker in rouwen heel heel belangrijk is: iedereen heeft zijn eigen proces. Sowieso een interessante top 5 – een aantal zijn er bij mij nog work in progress.

*5 regrets of the dying komt uit het boek van de Australische Bronnie Ware, zij voerde jarenlang gesprekken met diverse mensen in hun laatste levensfase.

Verlies verandert je…
Je core blijft wel hetzelfde, maar er verandert wel echt iets. Ik heb de afgelopen 2 jaar gemerkt dat we van nature vooral willen vertellen dat het goed gaat. Het is veel moeilijker om te vertellen dat er overal brokstukken in je leven liggen, en dat je nog niet goed weet of je ze bij elkaar wilt rapen, en hoe dan. Dat dit verlies voor mij echt een krater in mijn leven sloeg, en dat het je voor altijd vormt. En toch, de maatschappij waarin we leven vertelt ons dat we van rouw af moeten komen, het voor onszelf moeten houden (er wordt niet voor niets zo ontzettend weinig over gepraat). Het is moeilijk om het bespreekbaar te maken. Zelfs voor mij, en ik vind mezelf een best open persoon. Ik heb het afgelopen jaar wel eens gedacht ‘ik kan dit niet aan’ – dit verlies en doorleven tegelijkertijd. Heb vaak gedacht dat het aan mij ligt als mensen er niet meer naar vragen, ik me eenzaam voelde, feestelijke dagen moeilijk zijn, er heimwee is naar hoe dingen vroeger waren. Ik heb de afgelopen maanden ook geleerd dat ik het zelf ben die dit zegt, en het straalt zoveel negativiteit en oordeel uit. We worden er niet in getraind hoe om te gaan met wanneer liefde geen thuis meer heeft en hoe om te gaan met een bestaan wat uit evenwicht is. Het mantra in mijn hoofd is dan ook: het is meer dan normaal dat je tijd nodig hebt om te zoeken naar een nieuw evenwicht.

Compassie en communicatie
En dat brengt me bij de laatste belangrijke lessen: compassie en communicatie. In plaats van de kritische stem die zegt kom op, ga door of stel je niet aan, de liefdevollere stem, met begrip en aandacht. Zonder oordeel. Rouw=liefde en doet dus pijn. Een oordeel van mezelf erbij doet dat alleen nog maar meer. In plaats van zeggen dat het goed gaat, aangeven dat het misschien even niet zo goed gaat. Ik zou willen dat we het meer normaliseren: praten over rouw, je kwetsbaar opstellen. Het lukt me niet altijd, maar deze weken en dit schrijvende doen me inzien hoe belangrijk het is en dat ik dat wil blijven doen. Net als bij alle andere projecten, relaties in je leven; draait er zoveel (alles misschien wel) om communicatie.

Nick Cave over ‘love and grief’:

“It seems to me, that if we love, we grieve. That’s the deal. That’s the pact. Grief and love are forever intertwined. Grief is the terrible reminder of the depths of our love and, like love, grief is non-negotiable.”

Rouw = liefde; en dus zeker niet alleen verdriet, het is zoveel meer. Rouw is alles door elkaar gemengd tot één brei van emoties. Het blijft gek dat de tijd maakt dat iemand steeds verder weg voelt, maar er zoveel momenten zijn dat iemand juist heel dicht bij is. Zo zie ik haar naam dikwijls in mijn favorieten op mijn telefoon staan, luister ik veel naar ‘haar’ muziek om fragmenten weer boven te halen, draag ik graag haar sieraden of kleren en hoor ik haar af en toe gewoon dingen zeggen. Het houdt mijn herinneringen levend, het houdt haar levend. Ik dacht 2 jaar geleden dat rouw groot was, maar het is nog veel groter dan ik dacht. De kunst is om het met de tijd steeds meer als liefde te gaan zien. Tara Shannon schreef er een prachtig gedichtje over:

Look for me
I’m here
In the glint of your eyes
And the lilt of your laugh

Close your eyes
There I am
where the lights glow
Soft and warm

In the quiet moments
When you thoughts
Drift

And in your dreams
Late
Late
at night

Look for me

In those momens
When you think you are alone
and you take a deep breath

and wonder

“Where have you gone?”

I am here
By your side
Holding your hand
Loving you as I always have
And will

Forever more

Rouw is dus niet iets wat op je ‘to do lijst’ staat, het is een totale ervaring. Een mega complex project om te implementeren. Van verlies én liefde. En het is helemaal goed om sokken te blijven dragen die ik van haar gekregen heb, ook al zitten er wat gaten in, ze maken me blij. Het feit dat het tweede jaar net zo moeilijk was, laat vooral zien hoe veel liefde er is.

Mijn moeder zei het vaker: een liefdevol mens zijn, van betekenis zijn voor anderen, dát is waar het om gaat in het leven. En dat gaat over in andere mensen. In de geest van mijn moeder is dat wat ik ons allen wens: “Vier het leven, en wees lief voor elkaar!”